Przed powstaniem Federacji Europejskiej

——Wolność rodzi się z podziału, jedność rodzi niewolę

Ostatnio zmiany sytuacji są tak szybkie i pełne zwrotów, że aż zapierają dech. O północy refleksje, kolejny esej.

W ostatnim tygodniu głosy wzywające do utworzenia "Federacji Europejskiej" stają się coraz głośniejsze. W obliczu powrotu Ameryki do izolacjonizmu to pragnienie bliższej współpracy wewnątrz Europy jest zrozumiałe: przyszłość Europy musi być w rękach Europejczyków, czy to w kwestii bezpieczeństwa obronnego, czy dobrobytu społecznego. Jednak do jakiego stopnia integracja europejska byłaby mądrym posunięciem? Czy stworzyć wysoce scentralizowane "Stany Zjednoczone", czy zachować wieloraką niezależną wspólnotę narodów? Może zjednoczenie bez fuzji to lepszy wybór? Historia i rzeczywistość przypominają nam, że to pytanie wymaga ostrożnego rozważenia.

Europa nigdy w historii nie osiągnęła prawdziwej jedności. Od ekspansji Cesarstwa Rzymskiego po koronację Karola Wielkiego, od przemarszu Napoleona przez Europę po "Trzecią Rzeszę" Hitlera — wszystkie te marzenia o jedności kończyły się upadkiem, i to za wysoką cenę. Historia wielokrotnie dowodzi: próby siłowego stworzenia europejskiej jedności nigdy nie przyniosły trwałego dobrobytu, przeciwnie — wywołały głębsze wewnętrzne konflikty i katastrofy.

Wręcz przeciwnie, kontynent europejski właśnie dzięki długotrwałemu podziałowi i konkurencji wykształcił bujną innowacyjność i ducha wolności. Różne nowe idee i wynalazki mogły kiełkować i rosnąć w jakimś zakątku. Renesans wydarzył się w środowisku włoskich miast-państw, gdzie konkurencja napędzała rozwój sztuki i nauki. Reformacja odniosła sukces, ponieważ niemieccy książęta i kraje nordyckie nie były bezpośrednio kontrolowane przez Rzym. Oświecenie i rewolucja naukowa rozkwitły w wielonarodowym środowisku Europy. Rewolucja przemysłowa rozpoczęta przez Wielką Brytanię szybko rozprzestrzeniła się po krajach europejskich, które konkurowały w industrializacji. Wielocentryczny system państw sprawił, że innowacje nie były dławione przez despotyczną władzę. Fakty historyczne dowodzą: skrajna jedność często prowadzi do zaostrzenia wewnętrznych sprzeczności i zaniku wolności, podczas gdy podzielony, wielorakiy układ dostarcza żyznej gleby dla dobrobytu i postępu.

Jako osoba pochodząca z jedynego na świecie kraju z 2000-letnią historią wielkiej jedności trwającą do dziś, chciałbym podzielić się pewnymi osobistymi obserwacjami i spostrzeżeniami na temat starożytnego chińskiego społeczeństwa wielkiej jedności jako punkt odniesienia.

Historia starożytnych Chin ma właściwie tylko trzy etapy: przed Qin, Qin, po Qin.

Po zjednoczeniu przez Qin starożytne Chiny w nauce nie mogły już wytworzyć swobodnej wymiany i fermentu myśli stu szkół filozoficznych. Poza konfucjanizmem wszystko inne stało się sztuczkami i trikami, niegodnymi wielkiej sali. Trwały efekt połączenia wyłączności konfucjanizmu z systemem egzaminów cesarskich sprawił, że umysły szanowanych uczonych w starożytnym chińskim społeczeństwie były całkowicie skupione na analizie tekstów i romantycznej poezji. Wszystko jest niskie, tylko nauka wysoka. Nauka pozwala zostać urzędnikiem, bycie urzędnikiem pozwala przynieść chwałę przodkom, mieć wiele żon i konkubin, stać się człowiekiem ponad innymi — to stało się najwyższym wewnętrznym przekonaniem niemal wszystkich uczonych w starożytnych Chinach. Ten cykl powtarzał się przez dwa tysiące lat bez zmian, aż do czasów nowożytnych, gdy armaty okrętowe otworzyły bramy kraju i ze zdumieniem odkryto, że świat się zmienił. Nawet wtedy wciąż próbowano zachować dotychczasowy styl życia, formułując plan reakcji "chińska nauka jako istota, zachodnia nauka jako narzędzie", całkowicie ignorując fakt, że zachodnie postępy technologiczne wynikały z wolności myśli, a postęp technologiczny był tylko jednym z rezultatów — temat, którego tu nie rozwinę. A zalążki nowoczesnej nauki narodziły się w wolnej i podzielonej Europie. Przyczyna tkwi w tym, że tysiącletni polityczny podział Europy obiektywnie chronił wolność, wolność przyniosła innowacje, innowacje napędzały technologię, a technologia zmieniła świat. Dlatego skrajna jedność nieuchronnie prowadzi do skrajnego zniewolenia — po tysiącu latach doświadczeń historycznych nie ma wyjątków.

Po zjednoczeniu przez Qin ustanowiono prefektury i powiaty, mianowano rotacyjnych urzędników, zarejestrowano ludność. Cesarz stał się absolutnym suwerennym właścicielem wszystkiego pod niebem. Pod całym niebem nie ma ziemi, która nie byłaby cesarską. Na krańcach ziemi nie ma nikogo, kto nie byłby poddanym cesarza. Taki układ własności sprawił, że poza cesarzem niemal wszyscy zaczęli myśleć, że tylko to, co w moim domu, jest moje, a co za drzwiami domu — co mnie to obchodzi? Jedna rodzina, jeden ród stały się powszechną formą spontanicznej organizacji społecznej. Wszystko pod niebem należy do cesarza, cesarz to ten, kto ma silnych żołnierzy i dzielne konie. Dla jednostki obojętne, kto jest cesarzem, byle tylko nie posyłał mnie na wojnę na śmierć — płacę podatki i służę w pańszczyźnie każdemu, kto jest cesarzem. Albo pilnie się uczę, zdaję egzaminy cesarskie i zostaję urzędnikiem, pośrednio dzieląc władzę cesarza, nie musząc sam iść na wojnę. Od tego momentu odwaga i honor przestały być uniwersalnymi wartościami społecznymi, do których ludzie naprawdę dążyli. Rotacyjni urzędnicy to obcy wysyłani przez cesarza do różnych miejsc, by w jego imieniu rządzić ludem, zapobiegając zmowie między lokalnymi siłami a urzędnikami, by nie stali się zbyt potężni i nie zagrozili władzy cesarza. W istocie rotacyjni urzędnicy odpowiadali tylko przed cesarzem, bo ich władza pochodziła tylko od niego. Rejestracja ludności polegała na rozbiciu wszystkich spontanicznych organizacji społecznych, w tym religijnych, tworząc zatomizowane społeczeństwo. Wszystkie te działania miały na celu ochronę absolutnego bezpieczeństwa absolutnej władzy cesarza. Mówiąc prosto, równe zniewolenie było najwyższym politycznym przywilejem, jakim mogli się cieszyć większość starożytnych Chińczyków.

Wolność rodzi się z podziału, jedność rodzi niewolę — to głęboka lekcja historii. Europa powinna cenić swoją tradycję wolności i różnorodności, nie rezygnować z cennej tradycji wielorakiej autonomii z powodu chwilowego impulsu. Ludzie powinni strzec się tej pierwszej toczącej się kuli śniegu, bo może wywołać koszmarną lawinę, niszczącą ostatni gmach wolności nowoczesnej cywilizacji. Może. Dzielmy się tą przestrogą — niech kwiaty wolności i różnorodności nadal kwitną na kontynencie europejskim!

Wang Xiao 6 marca 2025, Lizbona

────────────────────────────────────────────────

O autorze

Wang Xiao jest architektem protokołów AI, autorem System and Freedom i inicjatorem OathAI.

Jego praca koncentruje się na współtworzeniu człowiek-AI, zarządzaniu protokołami, semantycznym kotwiczeniu i długoterminowej ciągłości wiedzy.

Zastrzeżenie

Ten esej odzwierciedla bieżące obserwacje i rozważania metodologiczne autora, oparte na osobistej praktyce, badaniach i doświadczeniu współpracy człowiek-AI.

Ten esej nie stanowi porady prawnej, inwestycyjnej, medycznej, zawodowej ani technicznej gwarancji wdrożeniowej. Czytelnicy stosujący te metody w realnych projektach powinni dokonywać niezależnych ocen i brać odpowiedzialność za konkretne wyniki.